سرخط خبرها

زبان قرآن چگونه میتواند برای ما دستور و حکمی را با جزییات برای حل مشکلاتی صادر کند که موضوع و زمینه اش در زمانه آن وجود ندارد و مثلا هزار سال دیگر پدید می آید ؟

پرسش:
۱-یک اشکالی که به قرآن می توان گرفت این است : زبان و محدودیت های تاریخی اش .
یکی از اشکالات جریان فرامکانی فرازمانی دانستن کل قرآن فراتاریخی دانستن کل زبان و غفلت از این که هیچ زبانی قادر به بیان همه ساختار های اجتماعی و سیاسی و اقتصادی نیست و وجود چنین ادعایی در کتاب و سنت بیهوده و خلاف واقعیت است. زبان چگونه میتواند برای ما دستور و حکمی را با جزییات برای حل مشکلاتی صادر کند که موضوع و زمینه اش در زمانه آن وجود ندارد و مثلا هزار سال دیگر پدید می آید . گذشته از آن زبان یک محصول فرهنگی است و زبان هر قوم برآمده از فرهنگ آن قوم است و از عصری به عصر دیگر تغییر می کند . بر این اساس ما نمی توانیم در همه موارد طوری سخن بگوییم که مورد پسند مردمان اعصار آینده باشد و به طور قطع در اعصار آینده به بسیاری از تعابیر ما ایراد خواهند گرفت که چرا این چنین سخنانی گفتید . زبان تابع تصورات و آگاهی های ما از جهان است و به هر میزان تصورات و آگاهی های ما از جهان دگرگون شود زبان که تابع آن تصورات بوده نیز دچار دگر گونی خواهد شد .
۲- فقه و احکام اجتماعی یا معاملات اسلام :
در مورد تاریخی بودن بخشی از این احکام و مبتنی بر عقلانیت و عدالت زمان نزول بودن آنها دیگر هیچ شکی نیست و جریان نو اندیشی دینی مغایر بودن بخشی از این احکام را با دموکراسی و حقوق بشر و عقلانیت و عدالت زمانه ما به خوبی ثابت کرده است . بماند که عده ای از مراجع تقلید نواندیش هم چون آیات عظام صانعی ، موسوی اردبیلی ، شیخ فضل الله لبنانی و حتی مرحوم صادقی تهرانی که کتابی در ردّ هرمنوتیک و قبظ و بسط تیوریک شریعت به عنوان پایه های نواندیش دینی نوشته است، احکام و فتواهای زیادی مبتنی بر تساوی کفار و مسلمان و زن و مرد بر مبنای همان اجتهاد در زمان و مکان داده اند که جایی بس خشنودی است . هرچند که متاسفانه این مراجع تقلید در اقلیت بوده و اکثر مراجع تقلید رویکردی عمدتا سنتی و متحجرانه علی رغم یدک کشیدن ادعاهایی چون پویا بودن فقه شیعه را دارند . گذشته از آن در خود حکومت جمهوری اسلامی نهادی به نام مجمع تشخیص مصلحت وجود دارد که قوانین خلاف شرع را به تصویب می رساند . وگرنه اگر بنا بود که همه احکام فقهی را عینا بدون در نظر گرفتن مقتضیات و مصالح جامعه برای جامعه پیاده می کردند که مثل دهه اول انقلاب با مشکلات و گرفتاری های فراوانی روبرو شده و چه بسا سنگ روی سنگ بند نمی شد! به عنوان مثال قانون کار کلا باید کنار گذاشته میشد چون اجبار کارفرما به رعایت قوانین کار در مواردی چون بازنشستگی ، حداقل حقوق ، اخراج و غیره مغایر با دین و شرع که مبتنی بر تراضی طرفین است می داند . خلاصه سرتان را درد نیاورم در زمان مند و مکان مند بودن بخشی از احکام فقهی معاملات اسلام هیچ شکی نیست و اصلا نیاز به اثبات ندارد.
پاسخ :
برای جاودانی بودن قرآن کریم دلایل فراوانی وجود دارد که بعضی از آنها عبارتند از:
۱٫ تازگی و اثربخشی قرآن در همه زمان‌ها: قرآن کتابی است که برای یک زمان نازل نشده است و الا باگذشت زمان، همه رازهای آن کشف می‌شد و جاذبه و تازگی و اثربخشی خودش را از دست می‌داد؛ حال آنکه می‌بینیم زمینه تدبر وتفکر و کشف جدید، همیشه برای این دریا
ی بی‌کران و مفاهیم بلند آن وجود دارد.
این نکته‌ای است که پیامبر اکرم ـ صلی الله علیه و آله ـ و امامان معصوم ـ علیهم السّلام ـ آن را توضیح داده‌اند. پیامبر اکرم ـ صلی الله علیه و آله ـ فرموده است: «مثل قرآن، مثل خورشید و ماه است و مثل آن دو همیشه در جریان است» (پس با گذشت زمان کهنه نمی‌شود.)
امام رضا ـ علیه السّلام ـ نقل کرده‌اند که از امام جعفرصادق ـ علیه السّلام ـ پرسیدند: چه سری است که هرچه زمان بیشتری بر قرآن می‌گذرد و هرچه بیشتر تلاوت می‌شود بر طراوت و تازگیش افزوده می‌گردد؟
فرمودند: برای این که قرآن تنها برای یک زمان و نه زمان دیگر و برای یک مردم و نه مردم دیگر، نازل نشده؛ بلکه برای همه زمان‌ها و همه مردم نازل شده است. بنابراین، خداوند متعال قرآن را طوری ساخته که در هر زمان و با وجود همه اختلاف‌هایی که در اندیشه‌های مردم به چشم می‌خورد، بر زمان‌ها و افکار پیشی‌گیرد و در هر عصری مفاهیم تازه‌ای از معارف بلند آن کشف شود.
۲٫ احکام اسلام در فطرت و نهاد بشر جای دارد؛ لذا ماندگار است:
قرآن کریم، احکام الهی را در نهاد بشر می‌داند و می‌فرماید: «فَأَقِمْ وَجْهَکَ لِلدِّینِ حَنِیفاً فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِی فَطَرَ النَّاسَ عَلَیْها» توجه خویش را به سوی دین حق‌گرایانه پایدار و استوار کن، به همان فطرتی که خدا مردم را بر آن آفریده است»، پس طبق این آیه شریفه، احکام قرآن منطبق بر فطرت بشر بوده، همیشه باقی است.
۳٫ احکام اسلام و قرآن بیان کننده همه خواست‌های بشر است:
قرآن کریم، در این زمینه فرموده: «نَزَّلْنا عَلَیْکَ الْکِتابَ تِبْیاناً لِکُلِّ شَیْ‏ءٍ وَ هُدی وَ رَحْمَهً وَ بُشْری لِلْمُسْلِمِینَ؛ و این کتاب را که روشنگر هر چیز است و برای مسلمانان رهنمود و رحمت و بشارتگری است، بر تو نازل کردیم.»
هرچند که قرآن کریم، کتاب تربیت و انسان‌سازی است، ولی در آن همه چیز بیان شده و در آیات مختلفش پرده از روی قسمت‌های حساسی از علوم و دانش برداشته است.
امام صادق ـ علیه السّلام ـ فرمود: «خداوند در قرآن هرچیزی را بیان کرده است؛ به خدا سوگند چیزی که نیاز مردم بوده است کم نگذارد تا کسی نگوید: «اگر فلان مطلب درست بود در قرآن نازل می‌شد»؛ آگاه باشید همه نیازمندی های بشر را خدا در آن نازل کرده است.
در روایت دیگری از امام صادق ـ علیه السّلام ـ نقل شده است: «در این (قرآن) اخبار شما و اخبار گذشته‌ها و اخبار آینده‌ها و اخبار آسمان و زمین است و اگر کسی علمش را می‌داند شما را به آنچه در قرآن است، خبر دهد تعجب خواهید کرد.»
امام خمینی(ره) درباره جامعیت قرآن می‌فرماید: «قرآن مخزن همه علوم است.» البته نباید این مطلب را از نظر دور داشت که اسلام دارای دو نوع احکام و مقررات است:
۱٫ احکام و مقررات ثابت که بر اساس آفرینش انسان و مشخصات ویژه او استوار است مانند یک قسمت از مقرراتی که عبودیت و خضوع انسان را نسبت به پروردگارش مجسم می‌کند و یا کلیات مقرراتی که با اصول زندگی انسان اعم از غذا، مسکن، ازدواج و… مربوط است و با دلایل یاد شده ثابت شد که انسان برای همیشه به اجرای آنها نیازمند است.
۲٫ مقررات و احکامی که جنبه موقتی یا محلی و یا جنبه دیگری داشته و قابل تغییر است و به حسب مصالح مختلف زمان‌ها و مکان‌ها اختلاف پیدا می‌کند که به عنوان آثار «ولایت عامه» مطرح است و به نظر نبی اکرم ـ صلی الله علیه و آله ـ و جانشینان و منصوبین از طرف ایشان ـ علیهم السّلام ـ و علمای دین وابسته است.

پی نوشت ها:
. میزان الحکمه، محمدی ری‌شهری، ج۸، ص۷۰، ح۱۶۱۳۵، مرکز نشر اسلامی.
. سوره روم، آیه ۳۰٫
. سوره نحل، آیه ۸۹٫
. نورالثقلین، ج۳، ص۷۴٫
. اصول کافی، ج۲، ص۵۶۴، دارالتعارف.
. صحیفه نور، رهنمودهای امام خمینی(ره).
. ر.ک: فرازهایی از اسلام، علامه طباطبایی، ص۴۷ـ۶۹، نشر جهان‌آرا، در ساحل اندیشه، آیت الله سبحانی، ص۱۴۰، نشر توحید.

Print Friendly, PDF & Email
No votes yet.
Please wait...

دیدگاه ها