سرخط خبرها

بهترین علم چه علمی است؟ علمی که در کلام اهل بیت(ع) یادگیری آن فریضه است؟ علمی که باید از مهد تا لحد یاد گرفت چیست؟

پرسش:
بهترین علم چه علمی است؟ علمی که در کلام اهل بیت(ع) یادگیری آن فریضه است؟ علمی که باید از مهد تا لحد یاد گرفت چیست؟ علمی که نور خداوند در دل هر که خواهد چه علمی است؟ علمی که مؤثرترین، سریع ترین راه برای رسیدن به هدف آفرینش است چه علمی است؟
پاسخ:
قبل از اینکه پاسخ سوالات حضرت عالی به صراحت داده شود مناسب آن است که روایات مربوط به این مساله را ذکر کنیم تا زمینه ی مناسب برای استنباط از این روایات گهربار فراهم گردد.
۱ـ علی (ع) فرمودند: « اطْلُبُوا الْعِلْمَ وَ لَوْ بِالصِّینِ وَ هُوَ عِلْمُ مَعْرِفَهِ النَّفْسِ وَ فِیهِ مَعْرِفَهُ الرَّبِّ عَزَّ وَ جَلَّ ــــ علم را فرا بگیرید اگر چه در چین باشد ؛ و آن علم شناخت نفس می باشد که معرفت پروردگار نیز در آن است.» (بحارالأنوار ،ج۲ ،ص۳۲ )
۲ـ نبیّ اکرم (ص) فرمودند: « مَنْ عَرَفَ نَفْسَهُ فَقَدْ عَرَفَ رَبَّهُ ثُمَّ عَلَیکَ مِنَ الْعِلْمِ بِمَا لَا یصِحُّ الْعَمَلُ إِلَّا بِهِ وَ هُوَ الْإِخْلَاصُ ــــ هر که خود را شناخت یقیناً پروردگار خود را نیز شناخته است ؛ از آن پس بر تو باد از علم ، آنچه که بدون آن عمل درست نمی شود و آن اخلاص است.» (بحارالأنوار ،ج۲ ،ص۳۲ )
۳ـ نبیّ اکرم (ص) فرمودند: « نعُوذُ بِاللَّهِ مِنْ عِلْمٍ لَا ینْفَعُ وَ هُوَ الْعِلْمُ الَّذِی یضَادُّ الْعَمَلَ بِالْإِخْلَاصِ وَ اعْلَمْ أَنَّ قَلِیلَ الْعِلْمِ یحْتَاجُ إِلَى کَثِیرِ الْعَمَلِ لِأَنَّ عِلْمَ سَاعَهٍ یلْزِمُ صَاحِبَهُ اسْتِعْمَالَهُ طُولَ عُمُرِهِ ـــــ پناه می برم به خدا از علم بی ثمر ؛ و آن علمی است که متضادّ با عمل مخلصانه می باشد. بدان که علم ، اگر چه اندک باشد ، محتاج عمل بسیاری است ؛ چون علم یک لحظه ، صاحبش را ملزم می کند که در تمام طول عمرش بدان عمل نماید.» (بحار الأنوار ، ج‏۲، ص: ۳۲)
۴ ـ امام صادق (ع) فرمودند: « … إِنَّ أَفْضَلَ الْفَرَائِضِ وَ أَوْجَبَهَا عَلَى الْإِنْسَانِ مَعْرِفَهُ الرَّبِّ وَ الْإِقْرَارُ لَهُ بِالْعُبُودِیهِ ـــــ برترین واجبات و واجبترین آنها بر انسان ، معرفت پروردگار و اقرار به بندگی برای اوست.» (بحارالأنوار ،ج۴ ،ص۵۴ )
۵ـ امیرالمومنین علی (ع) در غرر الحکم و درر الکلم، ص: ۲۳۲ ضمن جملات گوناگونی فرمودند:
« الکیس من عرف نفسه و أخلص أعماله ـــ زیرک آن کسی است که خود را شناخت و اعمالش را خالص نمود.»
« المعرفه بالنفس أنفع المعرفتین ــــ معرفت نفس یکی از پرفایده ترین دو معرفت است.»
« أفضل المعرفه معرفه الإنسان نفسه ــــ برترین معرفتها این است که انسان خود را بشناسد.»
« أفضل الحکمه معرفه الإنسان نفسه ــــ برترین حکمتها این است که انسان خود را بشناسد.»
« غایه المعرفه أن یعرف المرء نفسه ــــ نهایت معرفت این است که شخص خود را بشناسد.»
« کفى بالمرء معرفه أن یعرف نفسه ــــ در باب معرفت ، برای شخص کافی است که خود را بشناسد.»
علی (ع) فرمودند: « من عرف نفسه تجرد ـــ هر که خود را بشناسد مجرّد می شود (از هر چیزی رها می گردد.) »
« من عرف نفسه جاهدها ـــ هر که نفس خود را بشناسد با آن مجاهده می کند (برای رشد آن کوشش می کند) »
« من عرف نفسه عرف ربه ـــ هر که خود را شناخت پروردگار خود را شناخت.»
« من عرف نفسه فقد انتهى إلى غایه کل معرفه و علم ـــ هر که خود را شناخت ، یقیناً به نهایت هر معرفت و علمی رسیده است.»
« معرفه النفس أنفع المعارف ـــ معرفت نفس پرفایده ترین معرفتهاست.»
« نال الفوز الأکبر من ظفر بمعرفه النفس ـــ هر که در شناخت خود پیروز گردد ، به رستگاری اکبر دست یافته است.»
« معرفه المرء بعیوبه أنفع المعارف ـــ اینکه شخص عیبهای خود را بشناسد ، مفیدترین شناختهاست.»
۶ـ نبیّ اکرم (ص) فرمودند: « أَفْضَلُ الْعِلْمِ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ أَفْضَلُ الدُّعَاءِ الِاسْتِغْفَارُ ثُمَّ تَلَا رَسُولُ اللَّهِ ص فَاعْلَمْ أَنَّهُ لا إِلهَ إِلَّا اللَّهُ وَ اسْتَغْفِرْ لِذَنْبِکَ‏ ــــ برترین علم ، لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ و برترین دعا ، استغفار می باشد ؛ سپس این آیه را تلاوت فرمودند: «فَاعْلَمْ أَنَّهُ لا إِلهَ إِلَّا اللَّهُ وَ اسْتَغْفِرْ لِذَنْبِکَ ـــ پس بدان که لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ و بر گناهان خود استغفار کن!» » (جامع الأخبار، ص:۵۰ )
۷ـ « إن أفضل العلم السکینه و الحلم ــ برترین علم آرامش درونی و حلم است.» (غرر الحکم و درر الکلم، ص: ۴۴)
۸ـ « غایه العلم السکینه و الحلم ـــ نهایت علم آرامش درونی و حلم است.» (غرر الحکم و درر الکلم، ص: ۴۴)
۹ـ « سُئِلَ عَلِی بْنُ الْحُسَینِ ع أَی الْأَعْمَالِ أَفْضَلُ عِنْدَ اللَّهِ قَالَ مَا مِنْ عَمَلٍ بَعْدَ مَعْرِفَهِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ مَعْرِفَهِ رَسُولِهِ ص أَفْضَلَ مِنْ بُغْضِ الدُّنْیا ــــ از امام سجاد(ع) پرسیده شد: کدامیک از اعمال برتر است؟ فرمودند: بعد ار معرفت خدای عزّ و جلّ و شناخت رسولش ، هیچ عملی برتر از بغض داشتن نسبت به دنیا نیست.»( الکافی، ج‏۲، ص: ۳۱۷)
۱۰ـ امام رضا (ع) فرمودند: « اعْلَمْ أَنَّ أَفْضَلَ الْفَرَائِضِ بَعْدَ مَعْرِفَهِ اللَّهِ جَلَّ وَ عَزَّ الصَّلَاهُ الْخَمْس‏ ـــ بدان ، بعد از شناخت خدای عزّ و جلّ برترین واجبات ، نمازهای پنجگانه می باشد.» (مستدرک‏الوسائل ج : ۳ ص : ۴۳ )
۱۱ـ « جَاءَ أَعْرَابِی إِلَى النَّبِی ص فَقَالَ یا رَسُولَ اللَّهِ عَلِّمْنِی مِنْ غَرَائِبِ الْعِلْمِ قَالَ مَا صَنَعْتَ فِی رَأْسِ الْعِلْمِ حَتَّى تَسْأَلَ عَنْ غَرَائِبِهِ قَالَ الرَّجُلُ مَا رَأْسُ الْعِلْمِ یا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ مَعْرِفَهُ اللَّهِ حَقَّ مَعْرِفَتِهِ قَالَ الْأَعْرَابِی وَ مَا مَعْرِفَهُ اللَّهِ حَقَّ مَعْرِفَتِهِ قَالَ تَعْرِفُهُ بِلَا مِثْلٍ وَ لَا شِبْهٍ وَ لَا نِدٍّ وَ أَنَّهُ وَاحِدٌ أَحَدٌ ظَاهِرٌ بَاطِنٌ أَوَّلُ آخِرُ لَا کُفْوَ لَهُ وَ لَا نَظِیرَ فَذَلِکَ حَقُّ مَعْرِفَتِهِ ــــ مردی بادیه نشین نزد نبی (ص) آمده گفت: یا رسول الله از غرائب علم چیزی مرا بیاموز! حضرت فرمودند: با سر علم چه کرده ای که اکنون از غرائب آن سوال می کنی؟! پرسید: سر علم چیست یا رسول الله؟ فرمودند: شناخت خداست آنچنان که شایسته ی اوست. مرد گفت: شناخت خدا آنگونه که شایسته ی اوست کدام است؟ فرمودند: اینکه او را بشناسی بدون مثل و شبیه و شریک ؛ و اینکه او واحد و احد و ظاهر و باطن و اوّل و آخر بوده همتا و همسان ندارد ؛ پس این است حقّ معرفت او.» (بحارالأنوار ،ج۳ ،ص۲۶۹ )
۱۲ـ امیرمومنان در غررالحکم ، ص : ۸۱ فرمودند:
« العلم بالله أفضل العلمین ـــ علم به خدا برترین دو علم است.»
« من عرف الله کملت معرفته ـــ هر که خدا را شناخت ، معرفتش کامل گشت.»
« معرفه الله سبحانه أعلى المعارف ـــ معرفت خدای سبحان ، برترین معرفتهاست.»
از این روایات کریمه استفاده می شود که:
۱ـ برترین معرفتها شناخت خدا و اسماء و صفات اوست ؛ لکن نه در حدّ شناخت لفظی صرف ، بلکه در حدّ شناخت عقلی و بلکه بالاتر ، شناخت قلبی و حضوری. آنچه نبی مکرّم اسلام (ص) در توضیح حقّ معرفت خدا ، برای مرد بادیه نشین فرمودند ، ظاهراً چند مطلب بیش نیست ، ولی بخش عظیمی از حکمت و فلسفه ی اسلامی ، در حقیقت شرح همین چند مطلب می باشند ؛ که تحصیل آنها به حقیقت عمری را طلب می کند.
۲ـ علمی که درجه ی دوم و بلکه همپایه ی معرفت الله می باشد ، معرفت حقیقی وجود آدمی است. چرا که وجود انسان ــ نه قالب او ــ ، مظهر جمیع اسماء الهی است ؛ لذا شناخت حقیقی انسان ، در حقیقت چیزی جز شناخت اسماء و صفات خداوند متعال نیست. بنا بر این ، شناخت خدا ، بالذّات برترین معرفتهاست و شناخت نفس نیز به عَرَض شناخت خدا برترین شناختها می باشد.
۳ـ معرفت نبی و امام ، به عنوان انسانهای بالفعل و کامل ، در حقیقت بارزترین مصداق معرفت انسان بوده مساوی با معرفت خداست. لذا امیر مومنان (ع) فرمودند: « مَعْرِفَتِی بِالنُّورَانِیهِ مَعْرِفَهُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَل ــــ شناخت من با وجود نوری ام ، همانا شناخت خدای عزّ و جلّ ست.» (بحار الأنوار ، ج‏۲۶ ،ص۱) و رسول خدا (ص) ، خطاب امیرمومنان (ع) فرمودند: « مَنْ عَرَفَنَا فَقَدْ عَرَفَ اللَّهَ وَ مَنْ أَنْکَرَنَا فَقَدْ أَنْکَرَ اللَّهَ عَزَّ وَ جَل ـــ هر که ما را شناخت ، یقیناً خدا را شناخته است و هر که منکر ما شد خدا را انکار نموده است » ( أمالی الصدوق ،ص۶۵۷) و شخصی از امام حسین (ع) پرسید: « مَا مَعْرِفَهُ اللَّهِ قَالَ مَعْرِفَهُ أَهْلِ کُلِّ زَمَانٍ إِمَامَهُمُ الَّذِی یجِبُ عَلَیهِمْ طَاعَتُه‏ ـــ معرفت خدا چیست؟ فرمودند: معرفت اهل هر زمان است نسبت به آن امامی که اطاعتش بر آنان واجب شده است.» (بحار الأنوار، ج‏۲۳، ص۹۳)
۴ـ نتیجه ی شناخت حقیقی خدا و انسان در مقام عمل ، سکینه و حلم است ؛ لذا کسب این دو ملکه در حیطه ی علم اخلاق و عرفان عملی ، برترین علم در آن حیطه بوده ، نشان از نیل به معرفت الله در مقام نظر می باشند.
۵ـ همانگونه که شناخت انسان کامل ، که عبد کامل می باشد ، مساوی با شناخت خداست ، راه یابی به حقیقت نمازهای پنجگانه نیز انسان را به شناخت کامل خدا می رساند ؛ چرا که نماز نیز عبادت کامل بوده ، حقیقت آن با حقیقت انسان کامل متّحد است. لذا امیرمومنان فرمودند: « أنا صلاه المؤمن ، أنا حی على الصلاه ، أنا حی على الفلاح ، أنا حی على خیر العمل‏ ــــ منم نماز مومنان ، منم حی على الصلاه ، منم حی على الفلاح ، منم حی على خیر العمل.» (الفضائل ، ص۸۳)

نگارنده مطلب : احد ایمانی

Print Friendly, PDF & Email
Rating: 2.3/5. From 3 votes.
Please wait...

دیدگاه ها