سرخط خبرها

آیا پدیده انفجار بزرگ طبق آیات قرآن صحیح است ؟ نسبیت عام و مکانیک کوانتوم و قرآن کریم چه رابطه ای با هم دارند ؟

پرسش:
آیا پدیده انفجار بزرگ طبق آیات قرآن صحیح است یا رد می شود؟
پاسخ:
نظریّه ی بیگ بنگ یا انفجار بزرگ ، صرفاً یک نظریّه و مدل کیهان شناختی است برای توجیه مشاهدات ما از عالم موجود. و این نظریّه تنها نظریّه ی موجود در این باره هم نیست ، بلکه در کنار آن چندین نظریّه ی دیگر نیز وجود دارند ؛ لکن این نظریّه از شهرت بیشتری نسبت به سایر نظریّات برخوردار شده است. امّا این شهرت دلیل نمی شود که دیگر نظریّات مطرح شده حتماً باطل باشند. در تاریخ علم بارها مشاهده شده که نظریّه ای طرد ولی سالها و قرنها بعد دوباره زنده شده است. خود نظریّه ی انفجار بزرگ نیز قرائتهای گوناگونی دارد که هر کدام طرفدارانی دارند.
باید توجّه داشت که این نظریّه نه از امور محسوس است ، نه با برهان عقلی (برهان لمّی ) اثبات شده است. این نظریّه حتّی از راه تجربه و آزمایش مستقیم هم به اثبات نرسیده است. چون انفجار بزرگ اگر حقیقتاً رخ داده باشد ، بین ده تا بیست میلیارد سال قبل رخ داده است ؛ و از طریق بشر نیز قابل مشابه سازی نیست. چون اینکه ما در آزمایشگاه کلّ موادّ عالم را در یک نقطه متمرکز سازیم ، عملاً محال می باشد. لذا این پدیده فراتر از آزمایش است.
در نیمه ی اوّل قرن بیستم ادوین هابل و میلتون هیومسین کشف نمودند که کهکشانها در حال دور شدن از همدیگرند. چنان که گویی عالم مادّه مانند بادکنکی در حال انبساط و باد شدن است ؛ در نتیجه کهکشانها مانند نقاط روی بادکنکِ بادشونده از هم فاصله می گیرند. توجّه فرمایید که اینجا اوّلین استنتاج غیر منطقی رخ داده است.بشر تا کنون نتوانسته است کلّ عالم را رصد کند لذا منطقاً نمی توان از کشف ادوین هابل و میلتون هیومسین نتیجه گرفت که عالم مادّه ، مثل بادکنکی در حال باد شدن است. در این استنتاج ابتدا عالم کروی لحاظ شده که دلیلی بر آن نیست و ثانیاً حکم بخشی از عالم که رصد شده به کلّ آن سرایت داده شده است. برای مشاهدات ادوین هابل و میلتون هیومسین توجیهات متعدّدی می توان فرض نمود که در حال انبساط بودن عالم تنها یکی از آنهاست. پس روی چه حسابی باید احتمالات دیگر را کنار گذاشت؟!!! جالب این است که این احتمال اوّلین احتمالی بود که مطرح و بدون درنگ مورد قبول واقع شد و کسی حتّی به خود زحمت بررسی دیگر احتمالات را هم نداد. و این ناشی از کره انگاری عالم بود که ناخود آگاه ، اذهان را تسخیر کرده است ؛ تا جایی که قدما کره را شکل اکمل پنداشته ، معتقد بودند که همه ی اجرام آسمانی باید کروی باشند.
بر همین اساس که عالم در حال انبساط است ، جرج گاموف در سال ۱۹۴۰ این فرضیّه را داد که اگر جهان در حال انبساط است ، پس روزی بسیار کوچک ، چگال (فشرده) و داغ بوده است. وی از این فرض چنین نتیجه گرفت که اگر حقیقتاً جهان چنین بوده باشد ، پس باید آثار آن گرمای شدید به صورت امواج میکرو موجی کلّ فضا را پر کرده باشد. در سال ۱۹۶۵ پنزیاس و ویلسون موفق به کشف این میکرو موج شدند. با این کشف مدل انفجار بزرگ جدّی گرفته شد و دانشمندان با سه ابزار نسبیّت عامّ اینشتین ، ترمودینامیک و مکانیک کوانتوم در صدد بیان علمی این نظریّه برآمدند. و حاصل معادلات نسبیّت عامّ این شد که جهان در حالت اوّلیّه ی خود که آن را تَکینگی می نامند دارای چگالی و دمای بی نهایت و حجم صفر بوده است. ــ خود این مساله از نظر فلسفی جای بحث دارد که موجود مادّی با چگالی بی نهایت و حجم صفر یعنی چه؟ ــ برای مدل انفجار بزرگ مشکلات دیگری نیز مطرح شده که تفصیل آن باید در علم فیزیک پی گرفته شود. از جمله اینکه چرا عالم روزی چنان چگال و داغ و کوچک بوده است؟ اگر این توده ی عظیم منفجر شدنی بود اساساً چرا باید شکل می گرفت؟ قبل از این توده عالم چگونه بوده است؟ در چنین حالتی مادّه به چه صورتی بوده است؟ آیا انرژی حاصل از انفجار بزرگ یکنواخت انتشار یافته یا نه؟ اگر یکنواخت انتشار یافته پس چگونه در آن اغتشاش ثانوی پدید آمد تا هسته ی کهکشانها شکل گیرند ؟ و اگر یکنواخت منتشر نشد علّت این ناهمگونی انتشار چه بوده است؟ و … البته اشکالاتی نیز بر مبانی نظری این مدل یعنی فیزیک کوانتوم و نسبیّت عامّ وارد است که امروزه فیزیکدانها را بر آن داشته تا به دنبال نظریّات جایگزین برای این نظریّات بگردند. در این باره مناسب است دو کتاب زیر را مطالعه فرمایید.
ـ دیدگاههای فلسفی فیزیکدانان معاصر ، فیزیکدان ایرانی دکتر مهدی گلشنی
ـ فراسوی اینشتین ، میکیو کاکو و جنیفر تامسون ، مترجم : دکتر رضا خزانه
حاصل کلام آنکه نظریّه انفجار بزرگ و بنیانهای نظری آن همچون نسبیّت عام و مکانیک کوانتوم ، مدلهایی کاربردی بیش نیستند و هر آن این احتمال وجود دارد که این مدلها ابطال و با مدل بهتر و کار آمدتری جایگزین شوند ؛ کما اینکه اکنون در بین فیزیکدانها چندین فرضیّه کاندیدای این جایگزینی می باشند. یکی از این فرضیّه ها ، فرضیّه ابر ریسان یا نظریّه رشته هاست ؛ خود این فرضیه نیز تا کنون حدود پنج نسخه ی متفاوت پیدا کرده است ؛ و برخی پی برده اند که گویی همه ی این مدلها از یک مدل مجهول سرچشمه می گیرند که نام آن را نظریّه ی M گذاشته اند. در این نظریّه ، ما جهانی ده بعدی مواجه هستیم. فرضیّه دیگر در این باره ، نظریّه استاد حسین جوادی است با عنوان c.p.h (سی.پی.اچ).
پس با این اوضاع نمی توان این گونه مدلهای بشر ساخته را که به حدّ یقین نرسیده اند ، بر قرآن کریم تحمیل نمود. بلی آیاتی وجود دارند که برخی از نمودهای نظریّه نسبیّت عامّ و نظریّه انفجار بزرگ را می توان بر آنها تطبیق نمود ؛ لکن باید دانست که چنین تطبیقهایی موافق منطق درست تفسیر قرآن کریم نمی باشند.
برای اینکه ماهیّت علوم تجربی بیشتر برای شما بزرگوار روشن شود ، مقاله ی زیر نیز تقدیم حضور می شود.

ــ ارزش یقین آوری علوم تجربی از دیدگاه فلسفه علوم تجربی.

از نگاه فلسفه ی علم یافته های علوم تجربی به دو قسم تقسیم می شوند.
الف) یافته های حسّی که از راه آزمایش و مشاهده به دست می آیند. مثل اینکه از راه رصد می فهمیم که فلان جرم آسمانی یک کهکشان مارپیچی است ؛ یا آب خالص در شرایط استاندارد ، در صد درجه ی سانتی گراد به جوش می آید و …
ب) یافته های استنتاجی که با توجّه به یافته های حسّی و برای قانونمند نمودن آنها توسّط دانشمندان ساخته می شوند.
در قسم اوّل ، وجود دانشمند و ذهنیّات او چندان نقشی در حاصل کار ندارد لذا از نظر فلسفه ی علم این قبیل یافته ها تا حدود قابل قبولی یقینی محسوب می شوند. امّا در قسم دوم از یافته های علوم تجربی چیزی به نام قانون قطعی و یقینی وجود ندارد. قوانین علوم تجربی نظری مثل قوانین فیزیک نظری صرفاً نظریّه ها و مدلهایی فرضی اند برای توجیه و تفسیر مشاهدات ما از عالم واقع. این نظریّات تا آنجا که مشاهدات ما را توجیه و تفسیر می کنند و به ما کمک می کنند تا به نتایج عملی جدیدتری برسیم درست تلقّی می شوند ولی آنگاه که از توجیه مشاهدات ناتوان شدند ، دانشمندان در صدد بر می آیند تا بر اساس مشاهدات جدیدتر نظریّه کاملتری ارائه دهند تا مشاهدات بیشتری را توجیه و تفسیر نماید. پس اساساً کار علوم تجربی کشف واقع نیست بلکه کارش همین است که دنبال مدلهایی با کارکردهای هر چه بیشتر باشد. و هر گاه مدلی قویتر ارائه شد مدل قبلی بازنشسته می شود.
نظریّه ی نسبیّت عامّ یا مکانیک کوانتوم یا مدل انفجار بزرگ نیز از این قاعده مستثنی نیستند. اینها نیز صرفاً مدلهایی فرضی و ذهنی اند برای توجیه مشاهدات ما از عالم واقع که متأسفانه غیر از دانشمندان تراز اوّل دیگر دانش طلبان به این نکته توجّه ندارند.
در این باره مطالعه ی کتب زیر یقیناً برای حضرت عالی مفید خواهند بود.
ــ دیدگاههای فلسفی فیزیکدانان معاصر ، دکتر مهدی گلشنی
ــ از علم سکولار تا علم دینی ، دکتر مهدی گلشنی ـ فیزیکدان ـ
برای هر چه بیشتر روشن شدن مطالب پیش گفته به اجمال ، چند مثال نیز ذکر می شود.
الف) اوّلین کسی که نظریّه ی اتم (ذرّه ی بنیادی و نشکن ) را مطرح ساخت دموکریتوس ، فیلسوف یونانی بود. این نگره در قرون اخیر دوباره مطرح شد تا بوسیله ی آن برخی مشاهدات ما در عالم فیزیک و شیمی توجیه شوند. لذا اعتراف به وجود اتم ، نه از راه مشاهده ی حسّی بود و نه از راه برهان عقلی. فرض وجود اتم صرفاً برای این بود که می توانست برخی از سوالات ما را پاسخ دهد. بعد از مدّتی دانشمندان متوجّه شدند که فرضیّه ی اتم به تنهایی نمی تواند همه ی سوالات را جواب دهد ، لذا این تئوری مطرح شده که شاید اتم هم اجزایی دارد. باز این مساله نیز نه حسّی است نه عقلی ؛ و فقط فرضی مفید است که در یافتن پاسخ برخی سوالات ما ، کار آیی دارد. در این زمان تامسون مدل کیک کشمشی را ارائه داد که در آن اجزائی به نام الکترون مثل کشمش هایی که در کیک کشمشی پراکنده اند ، در حجم اتم پخش شده اند. این مدل بسیاری از سوالات را جواب داد ولی در برابر برخی سوالات تازه تر نارسایی اش آشکار شد. لذا مدل اتم هسته دار رادرفورد مطرح شد که آن نیز مشکلات باز هم بیشتری را حلّ نمود ؛ ولی باز ناتوانی اش در حلّ مسائل نوظهور روشن شد. لاجرم مدل سیّاره ای بور پیشنهاد شد که سالها از پس سوالات بر آمد ولی بالاخره آن نیز در برابر سوالات جدیدتر به زانو در آمد ؛ و مدل کوانتومی شرودینگر جای آن را گرفت که امروزه بر اذهان اساتید و دانشجویان فیزیک حکومت می کند. امّا این آخر ماجرا نیست. چون بر خلاف دانشجویان و اساتید مقلّدی که به غلط خود را مجتهد فیزیک می پندارند ، دانشمندان محقّق ، این مدل را هم به چالش کشیده اند. امروزه حتّی خود اتم زیر سوال است کجا رسد اجزاء آن. امروز نظریّه ی نوظهور ابَرریسمان است که با مکانیک کوانتوم دست و پنجه نرم می کند. ــ تفصیل این بحث را در منابعی که پیشتر ذکر شد مطالعه فرمایید. و سعی بلیغ داشته باشید که مقلّدانه سخن فلان استاد و دانشجو را که گرفتار آسیب جزم انگاری در حیطه ی علوم تجربی است ، مدرک قرار ندهید. چون بسیاری از این اساتید فیزیک صرفاً مصرف کننده اند . علم را از سرچشمه هایش و همراه با تاریخ علم دنبال فرمایید. ــ
حاصل مطلب این که امروزه اگر ما وجود اتم ، الکترون ، پروتون ، پوزیترون ، نوترون ، فتون و امثال آنها را می پذیریم صرفاً از این جهت است که کارکرد داشته تجارب و مشاهدات ما را از عالم واقع توجیه می کنند. و کارکرد داشتن یک نظریّه منطقاً دلیل بر درستی آن نیست. در همین روندی که گفته شد ملاحظه فرمودید که مدلهای گوناگون اتم هر کدام کارکردهایی داشتند. پس آیا همه ی آنها درستند؟ روشن است که همه درست نیستند.
ب) شاهد دیگر در علم کیهان شناسی است. هیئت زمین مرکزی بطلمیوس که نتیجه ی سالها مشاهده و رصد ستارگان و محاسبات ریاضی بود ، سالیان درازی درست می نمود ، تا آنجا که با این نظریّه حرکت تمام سیّارات قابل توجیه بود و بر اساس آن می شد خسوف و کسوف را به دقّت شگفت آوری پیش بینی نمود. لذا عدّه ی به خاطر کارکرد داشتن آن و پیش بینیهای درستش گمان می کردند که این نظریّه کاملاً درست است ، تا اینکه ابوسعید سجزی در قرن چهارم هجری درستی این نگرش را با تردید مواجه ساخته ادّعا نمود که خورشید مرکز عالم است و زمین به گرد خورشید می گردد . ابوریحان بیرونی این نگره را از ابوسعید سجزی در کتاب خود نقل نموده و گفته است: من نیز شک دارم که آیا خورشید مرکز عالم است یا زمین ؛ ولی درستی هیچکدام قابل اثبات نیست چون محاسبات نجومی طبق هر دو نظریّه به یک جواب منتهی می شوند. یعنی هر دو نظریّه به یک اندازه کارکرد دارند. این تردید بود تا اینکه خواجه نصیرالدین طوسی شواهد باز هم بیشتری بر نادرستی نگره ی زمین مرکزی ارائه نمود ؛ و در نهایت کپرنیک که کشیشی مسیحی بود با الهام ار کار دانشمندان مسلمان بعد از حدود چهار صد سال از ابو سعید سجزی ، باز نظریّه ی وی را مطرح ساخت. آنگاه گالیله آن را تئوریزه نموده ، از راه رصد با تلسکوپ ، شواهدی تجربی بر درستی آن ارائه نمود. کِپلر مدارهای سیّارات را که دایره ای فرض می شدند ، بیضوی کرد. و نیوتن با قانون جاذبه اش این هیئت را محکم ساخت ؛ چنان که بعضی ادّعا کردند فیزیک به آخر خود رسیده است. و در حالی که این نگرش به عالم هستی ، حقیقتی و قطعی تلقّی می شد و بر اساس آن صدها مساله ی بشر حلّ می شد ، و به راحتی می شد طبق قوانین این نظریّه بر روی کره ی ماه فرود آمد ، مشکلات این مدل نیز خودنمایی نمود و روز به روز این اشکالات زیادتر شدند تا اینکه ناگهان آلبرت اینشتین با تئوری نسبیّت عامّ و ادوین هابل با نظریّه ی انبساط عالم از راه رسیدند و بساط هیئت نیوتنی را در هم فرو ریختند ، و تبیینی متفاوت از عالم و گرانش ارائه دادند. نظریّه ی نسبیّت و انبساط جهان نیز تنها نظریّه ی مطرح در جهان امروز نیستند بلکه اینها نیز رقیبهایی در عالم فیزیک نظری دارند که ممکن است روزی جای اینها را بگیرند. پس چگونه می توان این نظریّات را قطعی دانست. خود دانشمندان تراز اوّل علوم تجربی ــ برخلاف رده های پایین و مقلّد این علوم ــ هیچگاه به علوم تجربی به عنوان علم قطعی نظر نمی کنند و الّا در پی کشف جدید نمی بودند. این افراد کم اطلاع از ماهیّت علوم تجربی هستند که این علوم را یقینی می انگارند. و مفاهیمی چون الکترون ، پرتون ، نوترون ، کوارک ، پوزیترون ، انحنای فضا ، نیرو ، فتون ، ثبات سرعت نور ، محدود بودن سرعت به سرعت نور و … را جزء قطعیّات می پندارند. در حالی که طبق اعتراف خود دانشمندان فیزیک اینها صرفاً مدلهایی برای توجیه مشاهدات حسّی انسان بوده ، خودشان هیچگاه محسوس نیستند. لذا امروزه در نظریّه ی ابر ریسمان ، تمام این امور به چالش کشیده شده اند. اگر کسی با تاریخ علوم تجربی ، بخصوص فیزیک نظری ، آشنا باشد آنگاه متوجّه می شود که این مفاهیم چگونه زاده شده اند.
همچنین اگر کسی به نوع استدلالهای رایج در علوم تجربی آشنا باشد در می یابد که این روش استدلال به هیچ وجه یقین آور نبوده تنها ظنّ آور است. در علوم تجربی ابتدا مشاهداتی صورت می گیرد و اطّلاعاتی گرد آوری می شوند و آنگاه فرضیّه ای برای قانونمند نمودن آن اطّلاعات ارائه می شود ، سپس این فرضیّه ، پیش بینی هایی انجام می دهد . و در مرحله ی بعد دانشمندان آزمایشگاهی این پیش بینی ها را بررسی می کنند. اگر درستی این پیش بینی ها از راه تجربه اثبات شد آن فرضیّه به درجه ی نظریّه نائل می شود.
اشکال این شیوه در آنجاست که ممکن است همان پیش بینی ها عیناً توسّط فرضیّه ای دیگری نیز انجام شوند. بر همین اساس بود که ابوریحان بیرونی گفت: هیئت زمین مرکزی بطلمیوس و خورشید مرکزی ابو سعید سجزی ترجیحی بر یکدیگر ندارند. چون پیش بینی های هر دو نظریّه در آن زمان یکسان بود. کما اینکه هر چه نظریّه ی نیوتن پیش بینی کرده بود نظریّه ی نسبیّت نیز پیش بینی نمود لکن با پیش بینی هایی باز هم بیشتر.
در این شیوه ی استدلال در واقع از کارکرد یک فرضیّه بر درستی آن استدلال می شود. یا به عبارت دیگر از راه آثار یک فرضیّه ، درستی آن اثبات می گردد ، که علم منطق از این سبک استدلال ، تعبیر می کند به « برهان انّی » . این سبک استدلال اگرچه برای عموم مردم یقین آور است ولی افراد عمیق واقفند که از این راه ، یقین حقیقی حاصل نمی شود. برای مثال اگر مردم ببینند از جایی دود بلند شده یقین می کنند که آنجا آتشی روشن است. ولی شخص منطقی هیچگاه به چنین نتیجه ای نمی رسد. چون تنها علّت دود ، آتش نیست ، بلکه بسیاری از موادّ شیمیایی هستند که اگر ترکیب شوند دود تولید می کنند. یا اگر مردم در جایی ردّ چرخ ماشین دیدند یقین می کنند که ماشینی از آنجا گذر کرده است. در حالی که منطقاً چنین نتیجه ای را نمی توان گرفت. چون ممکن است دو نفر دو حلقه چرخ ماشین را به موازات هم حرکت داده باشند تا آن ردّ ایجاد شود ، یا محتمل است که کسی قالبی مسطّح از چرخ ماشین درست کرده آن را پشت سر هم به زمین فشار دهد تا ردّ چرخ ماشین درست شود. پس هیچگاه از راه آثار نمی توان صاحب اثر را به صورت یقینی و با مشخّصاتش شناخت. از اینرو فلاسفه ی اسلامی برخی براهین خداشناسی چون برهان نظم و برهان حدوث را هم به معنی واقعی کلمه یقین آور ندانسته براهینی چون برهان وجوب و امکان و برهان صدّیقین را ارائه نموده اند. اگرچه برهان نظم برای اکثر مردم عادی یقین آور است.
در اینجا ذکر چند اعتراف از فیزیکدانان بزرگ نیز خالی از فایده نیست.
براتراند راسل گفته است:
« ریاضیات موضوعی است که در آن نه می دانیم از چه سخن می گوییم و نه می دانیم آنچه که می گوییم درست است. » ( فیزیک از آغاز تا امروز ، فصل ۱۸ : آزاد اندیشی در ریاضیات)
آلبرت اینشتین نیز در مواردی زبان ریاضی را زبانی نا کارآمد دانسته و گفته است: « احکام ریاضی تا حدی که مربوط به حقیقت است ، محقّق نیست ؛ و تا حدّی که محقّق است ، با حقیقت سر و کار ندارد. به نظر من وضوح کامل تنها در آن قسمت از ریاضیّات است که مبتنی بر روش اصل موضوعی می باشد. » (مقالات علمی اینشتین ، ترجمه محمود مصاحب ، ص۳۸ ، ۳۹)
آلبرت اینشتین گفته است: « این فرض که موج و ذرّه ، تنها اشکال ممکن مادّه هستند اختیاری است و چیزی تضمین نمی کند که در آینده صورتهای دیگر مادّه کشف نشوند. حدّ اکثر می توان گفت که تا این زمان نتوانسته ایم به بیش از این دست یابیم.» (تحلیلی از دیدگاههای فلسفی فیزیکدانان معاصر ، نوشته دکتر مهدی گلشنی ، ص۷۳)
آلبرت اینشتین در مقایسه ی ریاضیّات و علوم تجربی نیز گفته است: « جهان علم برای ریاضیّات ارزشی خاصّ قائل بوده و آن را بالاتر از سایر رشته های دانش تلقّی کرده است. یکی از علل و موجبات این امر آن است که در ریاضیّات صحبت از احکامی است مسلّم و قطعی و محقّق ، حال آنکه در مورد رشته های دیگر علوم ، اینطور نبوده و احکام آنها کما بیش قابل بحث و انتقاد است ؛ و چه بسا آنچه امروز مورد تأیید و توجّه است فردا با کشف واقعیّتهایی تازه بی اعتبار می گردد و جای خود را به نظریّه هایی نوین می سپارد. » (مقالات علمی اینشتین ، ترجمه محمود مصاحب ، ص۳۷)
نیلس بور ، نظریّه پرداز یکی از مدلهای اتم ، گفته: « این اشتباه است که فکر کنیم وظیفه ی فیزیک کشف ماهیّت طبیعت است. فیزیک مربوط است به آنچه که ما می توانیم درباره ی طبیعت بگوییم. »(تحلیلی از دیدگاههای فلسفی فیزیکدانان معاصر ، نوشته دکتر مهدی گلشنی ، ص۸۱)
آلبرت اینشتین: « بطوریکه می دانید ما هنوز قادر به توجیه بسیاری از واقعیّتها ، بر مبنای فیزیک نظری نیستیم ، و اصولی که بتواند علّت و معلول آنها را به طور روشن و قطعی بیان کند در دست نداریم ؛ بالعکس چه بسا ممکن است اصولی که دقیقاً و به وضوح تنظیم و صورت بندی شده منجر به نتایجی شود که کلّاً یا جزءً برون از قلمرو حقایق و واقعیّتهایی باشد که در وضع حاضر از راه تجربه در دسترس ما قرار دارند.» (مقالات علمی اینشتین ، ترجمه محمود مصاحب ، ص ۱۴)
هایزنبرگ ، کاشف اصل عدم قطعیّت گفته است: « فرمولهای ریاضی جدید دیگر خود طبیعت را توصیف نمی کنند ، بلکه بیانگر دانش ما از طبیعت هستند. ما مجبور شده ایم که توصیف طبیعت را که قرنها هدف واضح علوم دقیقه به حساب می آمد کنار بگذاریم. تنها چیزی که فعلاً می توانیم بگوییم این است که در حوزه ی فیزیک اتمی جدید ، این وضعیّت را قبول کرده ایم ؛ زیرا آن به حدّ کافی تجارب ما را توضیح می دهد. » (دیدگاههای فلسفی فیزیکدانان معاصر ، مهدی گلشنی ، ص۳۴)
کمبل گفته: « حوزه ی کار فیزیک مطالعه ی یک جهان خارجی نیست ؛ بلکه مطالعه ی بخشی از جهان داخلی تجارب است. و دلیلی وجود ندارد که ساختارهایی نظیر … که ما وارد می کنیم تناظری با واقعیّت خارجی داشته باشند.» (همان)
هایزنبرگ: « هستی شناسی ماتریالیسم مبنی بر این توهّم است که … واقعیّت مستقیم دنیای اطراف ما را می توان به حوزه ی اتمی تعمیم داد. امّا این تعمیم غیر ممکن است. اتمها شیء نیستند. » (همان ، ص ۴۲)

Print Friendly, PDF & Email
Rating: 1.0/5. From 1 vote.
Please wait...

دیدگاه ها