سرخط خبرها

چرا اختلاف در فتاوای مراجع تقلید وجود دارد ؟

پرسش:
سوالی که برای من پیش آمده این است که چرا با وجود این که خداوند یکتا است ، پیامبر اسلام یکی است ، و کتاب آسمانی مسلمانان یکی است ، به طور عقلانی نیز باید تمام دستورات و مسائل ریز و درشت اسلام نیز یکی باشد یا به طور واضح تر درمورد یک مسئله نباید دو دستور متفاوت وجود داشته باشد ، با این وجود هر یک از مراجع ما کتاب (رساله ی) جداگانه ای دارند و گاهاً در مسائل کوچک با هم اختلاف پیدا می کنند.
پاسخ:
۱ـ اگر رساله ها را با هم مقایسه کنید، جز در اندک مسائلی، در باقی مسائل، عین هم می باشند. البته ممکن است تعابیر آنها متفاوت باشد، ولی مطلب یکی است. س جز در اندک مسائلی، اختلاف نظری بین مراجع نیست. تقلید افراد عادی از مراجع نیز به خاطر وجود همین موارد اختلافی است.

۲ـ امّا با وجود یکی بودن دین، چرا اختلاف فتوا وجود دارد؟
در یگانگی این دین شکّ نیست. منبع اصلی این دین، قرآن کریم می باشد که یکی است. کتب حدیثی نیز در دست همه یکی است. امّا فهم افراد، از قرآن و حدیث ، یکسان نیست. چون افراد، در فهمشان معصوم نیستند. لذا چه بسا یک نفر یک آیه را درست می فهمد و آن دیگری درست نمی فهمد. کما اینکه گاه یکی یک آیه را درست می فهمد و دیگری نیز همان آیه را درست می فهمد امّا عمیقتر از اوّلی می فهمد. لذا این اختلاف نظرها به معنی وجود اختلاف در دین نیست، بلکه فهم ما انسانهاست که به خاطر معصوم نبودمان ، دارای اختلاف می باشد.البته شکّ نیست که اگر افراد غیر متخصّص، خودشان بخواهند از آیات و روایات، حکم استخراج کنند، احتمال اشتباهشان فراوان است. لذا عقل حکم می کند که برای پایین آورد احتمال خطا، از متخصّصین فن، که همان مراجع تقلید هستند، تقلید کنیم. البته اگر کسی خودش در این زمینه اهل تخصّص شود، دیگر حقّ تقلید ندارد.

۳ـ چرا مراجع کنار هم نمی نشینند تا موارد اختلافی را حلّ کنند؟
این پیشنهاد که فقها کنار هم بنشینند و بر سر یک مساله به توافق برسند، به ظاهر سخن معقولی است؛ ولی اگر کسی به مبانی اجتهاد آشنا باشد، متوجّه می شود که چنین کاری عملاً غیر ممکن می باشد.
باید توجّه داشت که هر مرجع تقلیدی، هم از فتوای دیگر مراجع ـ از صدر اسلام تا به حال ـ باخبر است ، هم استدلال آنها بر فتوای خودشان را می داند. اگر پرسشگر گرامی یک جلسه پای درس خارج مراجع بزرگوار حاضر شود ، بالعیان ملاحظه می کند که مراجع بزرگوار ابتدا تک تک نظرات را همراه با استدلال آنها مطرح و مورد نقد قرار می دهند و در نهایت یکی از آن نظرات را پذیرفته و استدلال خود را هم بر آن بیان می کنند ؛ و آنگاه شاگردانشان که معمولاً بالغ بر هزار نفر می شوند ، به نقد نظر استادشان می پردازند و او نیز از نظر خود دفاع می کند. و باز جالب است بدانید که برخی از همین شاگردان در کلاس درس دیگر مراجع نیز نشسته و نظرات آنها را هم می دانند. لذا آنچه در عمل رخ می دهد، خیلی قویتر از آن چیزی است که در پرسش فوق مطرح شده است؛ ولی باز مراجع به اتّفاق نظر نمی رسند. امّا اینکه چرا اتّفاق نظر حاصل نمی شود ، به ماهیت علم فقه از یک جهت و به ماهیت اسناد احکام از سوی دیگر و به ملاکات فقها در علم رجال و درایه و اصول فقه و فقه از سوی سوم مربوط می شود ؛ که بیان آن برای افراد نا آشنا با این امور میسور نیست.
فقط برای مثال، عرض می شود:
گاه در معنی یک کلمه ـ که در آیه یا روایت آمده ـ اختلاف نظر پیش می آید که در حکم تأثیر دارد. در چنین مواردی لازم است به علم لغت مراجعه شود؛ امّا وقتی به علم لغت مراجعه می کنیم، می بینیم بین خود متخصّان علم لغت نیز در معنی آن کلمه اختلاف نظر وجود دارد؛ و هر کدام نیز برای معنایی که گفته، دلیلی آورده است. حال ممکن است مرجعی گفته ی این متخّصّص لغت را درست بداند و طبق آن فتوا دهد، و دیگری ممکن است گفته ی متخصّص لغت دیگر را درست بداند.
همچنین در مواردی، از یک کتاب حدیث، دو نسخه ی قدیمی وجود دارد؛ که در برخی کلمات باهم اختلاف دارند؛ یعنی در قدیم که کتابها را با دست نسخه برداری می نمودند، ممکن است فرد نسخه بردار کلمه ای را اشتباه نوشته باشد. در این حالت، در یک حدیث، اختلاف نسخه به وجود می آید. مثلاً در یک نسخه آمده است: « سبعه» و در نسخه ی دیگر آمده است: « تسعه». در اینجا بالاخره باید یک نسخه را ملاک قرار داد؛ امّا کدام را؟ ممکن است یک فقیه، این نسخه را درستتر بداند و آن دیگری، نسخه ی دیگر.
پس ملاحظه می کنید که عواملی برون دینی، در پیدایش اختلافات مؤثّرند.

۴ـ اینجا ممکن است گفته شود که چرا خداوند متعال ، دین خود را به نحوی بیان نداشت که همگان به راحتی بتوانند به حقیقت مطلب برسند؟
پاسخ این است که هدف از ارسال دین ، صرفاً بیان حقیقت در حدّ فهمیدن آن نیست ، بلکه هدف اساسی دین به حرکت درآوردن انسان در مسیر رشد وجودی است تا حقیقت را بیابد نه اینکه آن را فقط بفهمد و عمل کند. یعنی خود همین گشتن به دنبال حکم حقیقی هم رشد آور است. لذا خداوند متعال، دین را به نحوی بیان می کند که افراد را به جستن حقیقت وادار کند. و لازمه ی چنین هدفی آن است که رسیدن به حقیقت دین ، سهل و آسان نباشد و تنها روندگان بتوانند به آن برسند. بر این اساس ، خداوند متعال دین خود را در ابعاد گوناگون آن ، به گونه ای نازل نموده که انسانها را به تکاپو واداشته در مسیر خودسازی به پیش ببرد. هر کسی در اصول دین باید با تعقّل خویش حرکت نماید و حقّ تقلید ندارد ؛ امّا در احکام فرعی مورد اختلاف ، تشخیص مرجع اعلم و تلاش در به دست آوردن فتاوای او کمترین تلاشی است که خدا از انسان خواسته است. بالاتر از این حدّ ، آن است که شخص به حدّ بالایی از اطّلاعات رسیده ، تمام فتاوای مطرح در یک مساله را بداند و از بین آن فتاوا ، آن را که به احتیاط نزدیکتر است عمل نماید ؛ که آن را اصطلاحاً عمل به احتیاط گویند. بالاتر از این مرتبه از تلاش در رسیدن به حکم الهی ، آن است که شخص خودش به اجتهاد رسیده به تشخیص خود عمل نماید. این مرتبه آن چیزی است که خداوند متعال از همگان انتظار دارد ؛ لکن شخص قبل از رسیدن به این مرتبه، چاره ای جز این ندارد که مراحل قبلی را پشت سر بگذارد ؛ البته در مقام عمل، جز اندکی این مراحل را طی نمی کنند.
پس هدف اصلی دین ، مثل قانونهای بشری ، صرفاً بیان احکامی خاصّ برای نظم بخشیدن به زندگی اجتماعی نیست ؛ بلکه فراتر از این هدف فرعی ، خداوند متعال می خواهد که انسان حرکتی درونی نیز داشته باشد و خودش به محضر حکم خدا بار یابد ، نه اینکه حکم خدا به محضر او تنزّل نماید. خداوند متعال در بیان احکام ، مانند معلّمی عمل می کند که تمام مطلب را به شاگرش می گوید ، ولی مطلب را چنان نمی گوید که شاگرد نیازی به تفکّر و تلاش نداشته باشد ؛ بلکه مطلب را عمداً به گونه ای مطرح می سازد که دانشجو وادار به تلاش شود. و همین تلاش است که شاگرد را اندیشمند می کند. اگر معلّم چنین نمی کرد و تمام مطالب را شسته و رفته در اختیار دانشجو قرار می داد ، او صرفاً انباری از معلومات می شد نه اندیشمندی اندیشه ساز. بر همین اساس ، خداوند متعال فرمود: « وَ أَنْ لَیسَ لِلْإِنْسانِ إِلاَّ ما سَعى ــــــ و اینکه براى انسان بهره‏اى جز سعى و کوشش او نیست » (النجم:۳۹) و فرمود: « یوْمَ یتَذَکَّرُ الْإِنْسانُ ما سَعى‏ ــــــ در آن روز انسان به یاد کوششهایش مى‏افتد.» (النازعات:۳۵).

Print Friendly, PDF & Email
No votes yet.
Please wait...

دیدگاه ها